Rodzice i opiekunowie dzieci wychowywanych w środowisku dwujęzycznym często zastanawiają się, czy łączenie dwóch języków w jednej wypowiedzi jest prawidłowe.
Zjawisko określane jako mixing languages, czyli mieszanie języków, lub code-switching, a więc przełączanie kodów językowych, bywa niesłusznie uznawane za oznakę trudności komunikacyjnych albo niewystarczającej znajomości języka.
W rzeczywistości zazwyczaj jest zupełnie inaczej. Badania wskazują, że swobodne korzystanie z elementów dwóch języków stanowi naturalną i często bardzo praktyczną strategię komunikacyjną dzieci dwujęzycznych. Może być również oznaką prawidłowo rozwijających się kompetencji językowych. Co więcej, język, którym dziecko posługuje się pewniej, może wspierać naukę drugiego języka.
Dlaczego dzieci łączą języki? Czy należy je poprawiać? Jak reagować na takie wypowiedzi? Odpowiadamy na najczęstsze pytania.
Jak mixing languages wygląda w codziennych wypowiedziach dziecka?
Czy zdarzyło Wam się usłyszeć, jak dziecko mówi: „Mama, give me that kubek”? A może jedną myśl wypowiada po polsku, a kolejną już po angielsku, na przykład: „Tato, bardzo Cię kocham. Can I watch TV?”.
W naszych dwujęzycznych żłobkach i przedszkolach podobne zdania pojawiają się każdego dnia. Nie są one jednak powodem do niepokoju.
Opiekunowie komunikują się z dziećmi zarówno po polsku, jak i po angielsku. Maluchy mają więc możliwość poznawania dwóch systemów językowych jednocześnie. Z tego względu mieszanie języków postrzegamy jako naturalny i bezpieczny etap rozwoju mowy u dziecka dwujęzycznego. Takie podejście znajduje również potwierdzenie w badaniach naukowych.
Warto jednak zaznaczyć, że przełączanie języków u prawidłowo rozwijającego się dziecka dwujęzycznego nie jest tym samym co objawy zaburzeń mowy i komunikacji. Dzieci z opóźnieniami rozwojowymi mogą przejawiać dodatkowe trudności, takie jak bardzo ograniczony zasób słów, problemy z rozumieniem wypowiedzi czy budowaniem zdań. Samo zjawisko mixing languages nie powinno być jednak utożsamiane z takimi problemami.
Najczęstsze mity dotyczące dwujęzyczności
Przez wiele lat wokół wychowania dwujęzycznego powstało wiele błędnych przekonań. Dawne badania nad przełączaniem języków zakładały między innymi, że dzieci korzystają naprzemiennie z dwóch języków, ponieważ nie potrafią ich od siebie odróżnić, czują się zdezorientowane albo nie posiadają wystarczających kompetencji językowych.
Jeszcze w latach 90. XX wieku oraz na początku XXI wieku popularna była teoria, zgodnie z którą dzieci do około 3. roku życia dysponują jednym wspólnym systemem językowym. Zakładano, że gramatyka i słownictwo obu języków funkcjonują początkowo jako jedna całość, a dopiero z czasem zaczynają tworzyć dwa odrębne systemy.
W konsekwencji mieszanie polskich i angielskich słów interpretowano czasem jako dowód na to, że dwujęzyczne wychowanie powoduje chaos lub, jak potocznie mówiono, „miesza dziecku w głowie”. Współczesna wiedza nie potwierdza jednak tych obaw.
Dlaczego dzieci dwujęzyczne łączą języki?
Nowsze badania dostarczają argumentów podważających wcześniejsze przekonania. Wyniki opisane w artykule opublikowanym przez Cambridge University Press [1] wskazują, że małe dzieci wychowywane dwujęzycznie potrafią rozpoznawać różnice pomiędzy dwoma językami już na wczesnym etapie życia.
Ich wypowiedzi, nawet jeśli zawierają elementy obu języków, zazwyczaj respektują zasady gramatyczne poszczególnych systemów. Oznacza to, że dzieci nie łączą słów w sposób przypadkowy.
Maluchy wychowywane w otoczeniu dwóch języków:
- korzystają z polskiego i angielskiego odpowiednio do sytuacji oraz własnych możliwości. Często wybierają słowo, które lepiej znają, szybciej sobie przypominają lub łatwiej potrafią wypowiedzieć. Dzięki temu oszczędzają wysiłek poznawczy i mogą płynnie kontynuować rozmowę;
- wybierają takie słowa i konstrukcje, które najtrafniej oddają ich zamiary, potrzeby lub emocje. Mieszanie języków pomaga im skuteczniej przekazać to, co chcą powiedzieć;
- przełączają się między językami w sposób świadczący o znajomości ich zasad. Najczęściej zastępują pojedyncze słowo jego odpowiednikiem z drugiego języka, nie zmieniając przy tym całej struktury gramatycznej wypowiedzi;
- dopasowują używany język do rozmówcy i kontekstu społecznego. Inaczej mogą zwracać się do rodzica mówiącego po polsku, a inaczej do anglojęzycznego nauczyciela lub kolegi.
Przełączanie kodów nie musi zatem świadczyć o tym, że dziecko nie rozróżnia dwóch języków. Nie jest również dowodem na niewystarczające kompetencje. Wręcz przeciwnie – sposób łączenia elementów językowych może wskazywać na to, że dziecko rozumie zasady obowiązujące w obu systemach.
W jaki sposób mixing languages wspomaga rozwój mowy?
Badania opisane przez Cambridge University Press pokazują, że przełączanie języków nie powinno być traktowane jako oznaka braku umiejętności. W wielu przypadkach może ono towarzyszyć wysokiemu poziomowi kompetencji w obu językach.
Dziecko może wykorzystywać code-switching jako narzędzie wspierające komunikację, zwłaszcza wtedy, gdy wypowiada się w języku, który zna słabiej lub którego dopiero się uczy.
W pierwszych latach życia maluch nie zawsze potrafi dokładnie wyrazić swoje myśli i potrzeby – niezależnie od tego, czy mówi po polsku, czy po angielsku. Jego zasób słownictwa oraz znajomość struktur gramatycznych wciąż się rozwijają. Połączenie elementów języka dominującego z językiem słabiej opanowanym pozwala dziecku przekazać sens wypowiedzi mimo chwilowego braku odpowiedniego słowa.
Zjawisko to można wyjaśnić za pomocą hipotezy, zgodnie z którą dzieci wykorzystują lepiej znany język do wspierania języka słabszego. Sięgają po struktury, które już rozumieją, i na ich podstawie budują wypowiedzi zawierające elementy drugiego języka.
Przełączanie kodów działa więc jak językowe „rusztowanie”. Pomaga dziecku tworzyć zdania, które są zrozumiałe dla rozmówcy, a jednocześnie stopniowo zwiększać kompetencje w obu językach.
Co mixing languages oznacza dla rodziców i nauczycieli?
Łączenie dwóch języków przez małe dziecko nie powinno być oceniane jako niewłaściwe zachowanie. W naturalnym środowisku dwujęzycznym może ono pełnić ważną i pozytywną funkcję – pomaga komunikować potrzeby, podtrzymywać rozmowę i rozwijać znajomość obu języków.
Jak zatem powinni reagować rodzice, opiekunowie i nauczyciele?
Zachowaj spokój – mieszanie języków nie jest wadą
Jeżeli dziecko używa w jednym zdaniu słów z dwóch języków, najczęściej stosuje naturalną strategię komunikacyjną. Nie należy go za to krytykować, zawstydzać ani zmuszać do natychmiastowego poprawienia wypowiedzi.
Dobrym rozwiązaniem jest spokojne powtórzenie zdania w jednym języku. Gdy dziecko mówi: „Give me ten kubek”, dorosły może odpowiedzieć: „Yes, here is the cup” albo „Tak, proszę, oto kubek”. W ten sposób pokazujemy prawidłowy wzorzec, nie odbierając maluchowi pewności siebie i chęci do dalszej rozmowy.
Dopasuj sposób działania do wieku dziecka
W przypadku najmłodszych dzieci, szczególnie do około 2. roku życia, najważniejszy jest regularny kontakt z oboma językami. Warto dużo rozmawiać, wspólnie czytać książki, śpiewać piosenki i nazywać przedmioty oraz czynności po polsku i po angielsku. Im więcej naturalnych okazji do słuchania i mówienia, tym bogatszy staje się zasób słów dziecka.
U starszych dzieci można wprowadzać bardziej czytelne konteksty używania poszczególnych języków. Jednym z rozwiązań jest zasada „jeden rodzic – jeden język”. Inną możliwością jest posługiwanie się jednym językiem w domu, a drugim w przedszkolu.
Nie należy jednak traktować tych metod jak obowiązkowych reguł. Najważniejsze jest to, aby sposób komunikacji był naturalny, konsekwentny i komfortowy zarówno dla dziecka, jak i dla całej rodziny. Elastyczność również ma znaczenie.
Obserwuj cały rozwój komunikacyjny dziecka
Samo mieszanie języków zwykle nie jest powodem do konsultacji ze specjalistą. Warto jednak zwracać uwagę na pozostałe aspekty rozwoju mowy.
Jeśli dziecko ma duże trudności ze zrozumieniem prostych komunikatów, dysponuje bardzo ograniczonym słownictwem w obu językach, nie buduje zdań odpowiednich do wieku albo nie potrafi wyrażać podstawowych potrzeb, pomocna może być rozmowa z logopedą, psychologiem dziecięcym lub innym specjalistą zajmującym się rozwojem komunikacji.
Każdą sytuację należy oceniać indywidualnie i patrzeć na rozwój dziecka całościowo. Mixing languages sam w sobie rzadko świadczy o zaburzeniu.
Skuteczniejsza komunikacja i swobodniejsze wyrażanie potrzeb
Badania naukowe pokazują, że znaczenie mieszania języków może różnić się w zależności od wieku dziecka, sytuacji społecznej oraz jego indywidualnych możliwości poznawczych. Zjawisko to nie powinno być jednak automatycznie interpretowane jako sygnał nieprawidłowości.
U małego dziecka dorastającego w dwujęzycznym środowisku łączenie języków jest najczęściej naturalnym i adaptacyjnym elementem rozwoju. Maluch wykorzystuje wszystkie dostępne mu słowa i struktury, aby jak najlepiej porozumieć się z otoczeniem.
Dzięki mixing languages dziecko może precyzyjniej komunikować swoje potrzeby, opisywać emocje i uczestniczyć w rozmowie, nawet jeśli nie zna jeszcze odpowiednich słów w jednym z języków.
Rolą dorosłych jest wspieranie tej gotowości do komunikowania się. Dziecko powinno mieć poczucie, że jego wypowiedzi są ważne i uważnie słuchane – niezależnie od tego, czy w danym momencie mówi po polsku, po angielsku, czy korzysta z obu języków jednocześnie.
Bibliografia:
[1] Yow W. Q., Tan J. S. H., Flynn S. — Code-switching as a marker of linguistic competence in bilingual children, Opublikowano online przez Cambridge University Press: 4 września 2017 r., dostęp online: https://www.cambridge.org/core/journals/bilingualism-language-and-cognition/article/codeswitching-as-a-marker-of-linguistic-competence-in-bilingual-children/DE93C61F10B151AD5EC248E8D0EB5006
